{"id":106979,"date":"2018-10-17T10:47:50","date_gmt":"2018-10-17T08:47:50","guid":{"rendered":"https:\/\/courtwatch.pl\/?p=106979"},"modified":"2020-04-30T00:55:33","modified_gmt":"2020-04-29T22:55:33","slug":"czego-obserwator-szuka-w-sadzie","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/courtwatch.pl\/blog\/2018\/10\/17\/czego-obserwator-szuka-w-sadzie\/","title":{"rendered":"Czego obserwator szuka w s\u0105dzie?"},"content":{"rendered":"

\"\"
\nNa \u0142amach dodatku „S\u0105dy i Prokuratura” do wydania dziennika Rzeczpospolita z 10 pa\u017adziernika 2018 ukaza\u0142 si\u0119 artyku\u0142 wyja\u015bniaj\u0105cy dlaczego warto pos\u0142ucha\u0107 co na temat pracy s\u0105d\u00f3w maj\u0105 do powiedzenia postronni obserwatorzy. Om\u00f3wione s\u0105 w nim tak\u017ce najwa\u017cniejsze wyniki bada\u0144 Fundacji. Poniewa\u017c tekst dost\u0119pny jest w ca\u0142o\u015bci tylko dla prenumerator\u00f3w dziennika, jego pe\u0142n\u0105 tre\u015b\u0107 publikujemy poni\u017cej. Artyku\u0142 na stronie Rzeczpospolitej znajduje si\u0119 pod tym linkiem: https:\/\/www.rp.pl\/Sedziowie-i-sady\/310139982-Raport-Obywatelskiego-Monitoringu-Sadow.html<\/a><\/em><\/p>\n

Czego obserwator szuka w s\u0105dzie?<\/h1>\n

Zasada jawno\u015bci to jeden z podstawowych element\u00f3w prawa do rzetelnego procesu. Cho\u0107 rozprawy w zdecydowanej wi\u0119kszo\u015bci s\u0105 otwarte dla publiczno\u015bci, ma\u0142o kto o tym wie, a jeszcze mniej os\u00f3b w Polsce z tego prawa korzysta. Fundacja stara si\u0119 to zmieni\u0107 i zach\u0119ci\u0107 jak najwi\u0119cej os\u00f3b do przekonania si\u0119 na w\u0142asne oczy, czy taki diabe\u0142 straszny jak go maluj\u0105.<\/p>\n

Jawno\u015b\u0107 ma wielk\u0105 donios\u0142o\u015b\u0107. Otacza S\u0105d powag\u0105, oraz pobudza go do umiej\u0119tno\u015bci i gorliwo\u015bci, to te\u017c daje r\u0119kojmi\u0119 bezstronno\u015bci. […] Zarzuty przeciw jawno\u015bci nie wytrzymuj\u0105 krytyki<\/em> \u2013 pisa\u0142 w pierwszym wydaniu Gazety S\u0105dowej z 1873 roku Prokurator S\u0105du Apelacyjnego w Warszawie \u2013 Wiktor Pi\u0105tkowski.<\/p><\/blockquote>\n

Po drugie, poprzez obecno\u015b\u0107 swoich wolontariuszy na salach rozpraw w ca\u0142ej Polsce, Fundacja ma okazj\u0119 bada\u0107, jak wymiar sprawiedliwo\u015bci jawi si\u0119 ich oczami. Te subiektywne do\u015bwiadczenia i relacje obserwator\u00f3w Fundacji ods\u0142aniaj\u0105 obraz do\u015bwiadcze\u0144, jakie z s\u0105du wynosz\u0105 Polacy. Cho\u0107 kszta\u0142towany jest przez subiektywne doznania, to wp\u0142yw tego obrazu na zachowania i postawy Polak\u00f3w ma charakter obiektywny. Skutki wizerunku, jaki s\u0105d zbuduje sobie w oczach os\u00f3b, kt\u00f3re maj\u0105 z nim bezpo\u015bredni kontakt, s\u0105 d\u0142ugofalowe. Do\u015bwiadczenie sali s\u0105dowej oddzia\u0142uje nie tylko na pods\u0105dnych i publiczno\u015b\u0107, ale r\u00f3wnie\u017c na ich otoczenie, dla kt\u00f3rych bliskie osoby, kt\u00f3re by\u0142y ju\u017c w s\u0105dzie, staj\u0105 si\u0119 liderami opinii o wymiarze sprawiedliwo\u015bci. Fundacja przekazuje wi\u0119c wyniki monitoringu s\u0119dziom, aby do\u015bwiadczenie obywateli w kontaktach z s\u0105dami by\u0142o z roku na rok coraz lepsze.<\/p>\n

Perspektywa u\u017cytkownik\u00f3w wymiaru sprawiedliwo\u015bci<\/h2>\n

Fundacja nie bazuje na relacjach stron, ale rekrutuje i szkoli w ca\u0142ej Polsce swoich w\u0142asnych wolontariuszy. Obserwuj\u0105 sprawy obcych sobie os\u00f3b, w kt\u00f3rych nie maj\u0105 \u017cadnego interesu. Poniewa\u017c s\u0105 niezale\u017cni od stron, obserwatorzy mog\u0105 skupi\u0107 si\u0119 na tym, co \u2013 poza tre\u015bci\u0105 wyroku \u2013 kszta\u0142tuje obraz s\u0105du w oczach jego u\u017cytkownik\u00f3w. Przygl\u0105daj\u0105 si\u0119 temu jak s\u0105d uzasadnia decyzje, jak traktuje pods\u0105dnych, pe\u0142nomocnik\u00f3w, w jakich warunkach przebywaj\u0105 oni w s\u0105dzie, jak s\u0105 obs\u0142ugiwani przez personel pomocniczy. Czy ma to jednak znaczenie skoro, jak twierdzi wielu prawnik\u00f3w \u2013 z s\u0105du i tak zawsze po\u0142owa os\u00f3b musi wyj\u015b\u0107 niezadowolona, bo w s\u0105dzie zawsze kto\u015b musi przegra\u0107? Taki spos\u00f3b my\u015blenia nie rozr\u00f3\u017cnia oceny decyzji od oceny procesu decyzyjnego i stoi w sprzeczno\u015bci z wynikami bada\u0144 naukowych. Od lat 70-tych ubieg\u0142ego wieku badania w nurcie sprawiedliwo\u015bci proceduralnej dostarczaj\u0105 szeregu dowod\u00f3w na to, \u017ce na sk\u0142onno\u015b\u0107 do podporz\u0105dkowania si\u0119 decyzji ma wp\u0142yw spos\u00f3b potraktowania przez decydenta. Tak\u017ce przeprowadzone przez cz\u0142onk\u00f3w zespo\u0142u Fundacji badania w Polsce potwierdzi\u0142y, \u017ce na akceptacj\u0119 wyroku ma wp\u0142yw nie tyko jego tre\u015b\u0107, ale tak\u017ce spos\u00f3b w jaki s\u0105d traktowa\u0142 oskar\u017conego w ci\u0105gu procesu (Burdziej, S., K. Guzik, B. Pilitowski, Fairness at Trial…, Law & Social Inquiry, 4\/2018).<\/p>\n

Kryzys zaufania nie tylko do s\u0105d\u00f3w<\/h2>\n

W spo\u0142ecze\u0144stwach demokratycznych maleje akceptacja dla stosunk\u00f3w hierarchicznych, opartych na czystym autorytecie. Skutki mog\u0105 by\u0107 dobre lub z\u0142e. Kiedy zwi\u0119kszona kontrola spotyka si\u0119 z pozytywn\u0105 odpowiedzi\u0105 os\u00f3b i instytucji znajduj\u0105cych si\u0119 wy\u017cej w hierarchii spo\u0142ecznej, przynosi lepsz\u0105 jako\u015b\u0107 relacji i legitymizuje autorytet. Kiedy jednak informacja zwrotna od spo\u0142ecze\u0144stwa jest ignorowana, odbierana jako nieuprawniony atak lub zbywana powierzchownymi reakcjami, skutkuje to kryzysem zaufania do tych podmiot\u00f3w. Kr\u00f3tkoterminowe straty, jakie mog\u0105 z tego wynikn\u0105\u0107, to kwestionowanie konkretnych decyzji; jak w przypadku pacjenta, kt\u00f3ry po wyj\u015bciu od lekarza wyrzuca recept\u0119 do kosza, bo obawia si\u0119, \u017ce lekarz jest skorumpowany przez producenta leku; czy pods\u0105dnego, kt\u00f3ry ignoruje wezwania do zap\u0142aty lub wezwania od kuratora i wp\u0119dza si\u0119 tym samym w jeszcze wi\u0119ksze tarapaty. Straty mog\u0105 mie\u0107 jednak tak\u017ce wymiar spo\u0142eczny. Gdy na skutek zwi\u0119kszaj\u0105cego si\u0119 kryzysu zaufania do medycyny liczba os\u00f3b, kt\u00f3re odmawiaj\u0105 szczepie\u0144 przekroczy pewn\u0105 liczb\u0119, grozi to wybuchem epidemii. Gdy zaufanie do os\u00f3b wykonuj\u0105cych okre\u015blony zaw\u00f3d osi\u0105gnie niebezpiecznie niski poziom, polityczne wsparcie mog\u0105 uzyska\u0107 pomys\u0142y likwidacji lub upa\u0144stwowienia instytucji, kt\u00f3re \u2013 aby m\u00f3c skutecznie sta\u0107 na stra\u017cy praw jednostki \u2013 powinny by\u0107 od bie\u017c\u0105cej polityki niezale\u017cne.<\/p>\n

Jak budowa\u0107 zaufanie?<\/h2>\n

Warto w spos\u00f3b pragmatyczny spojrze\u0107 na dane jakie przynosi Obywatelski Monitoring S\u0105d\u00f3w. Nie obra\u017ca\u0107 si\u0119 na rzeczywisto\u015b\u0107, kt\u00f3r\u0105 ujawni\u0105 jego wyniki, albo na to, \u017ce obserwatorami nie s\u0105 prawnicy przez co nie rozumiej\u0105 specyfiki pracy s\u0105du. Warto wyci\u0105gn\u0105\u0107 z tych \u201eniezrozumie\u0144\u201d wnioski dla w\u0142asnej metodyki pracy, tego w jaki spos\u00f3b pewne s\u0142owa lub zachowania mog\u0105 by\u0107 (czasem opacznie, ale jednak) odebrane jako podwa\u017caj\u0105ce zaufanie do bezstronno\u015bci lub kwalifikacji s\u0105du. S\u0105d nie powinien pr\u00f3bowa\u0107 legitymizowa\u0107 si\u0119 poprzez wydawanie wyrok\u00f3w pod publik\u0119, ale mo\u017ce i powinien legitymizowa\u0107 si\u0119 poprzez spos\u00f3b dzia\u0142ania i uzasadnienia swoich decyzji uwzgl\u0119dniaj\u0105cy potrzeby odbiorc\u00f3w. Sprawiedliwo\u015b\u0107 post\u0119powania s\u0105dowego nie wyra\u017ca si\u0119 bowiem wy\u0142\u0105cznie w sentencji wyroku, ale tak\u017ce w sposobie jego uzyskania, czyli w sprawiedliwo\u015bci proceduralnej. Ta za\u015b, nie jest wy\u0142\u0105cznie poprawno\u015bci\u0105 formaln\u0105, ale jak \u015bwietnie wyja\u015bni\u0142 profesor Stanis\u0142aw Walto\u015b sytuacj\u0105, \u201ew kt\u00f3rej osoba, przeciw kt\u00f3rej lub na rzecz kt\u00f3rej proces si\u0119 toczy, nabiera przekonania, \u017ce organy procesowe zrobi\u0142y wszystko, aby prawu sta\u0142o si\u0119 zado\u015b\u0107, post\u0119puj\u0105c w stosunku do niej zgodnie z prawem, sumieniem i w najlepszej woli\u201d (Walto\u015b, S., Proces Karny. Zarys systemu, 2005: 20).<\/p>\n

Co przeszkadza do\u015bwiadczaniu sprawiedliwo\u015bci?<\/h2>\n

Prawdopodobnie najcz\u0119\u015bciej wyst\u0119puj\u0105c\u0105 przeszkod\u0105 w do\u015bwiadczeniu sprawiedliwo\u015bci proceduralnej w polskich s\u0105dach jest formalizm, kt\u00f3ry mo\u017ce by\u0107 odbierany jako przedmiotowe traktowanie. Przyk\u0142ad: przepisy m\u00f3wi\u0105, \u017ce s\u0105d powinien pouczy\u0107 \u015bwiadka o jego prawach. Tymczasem, to co s\u0142yszymy cz\u0119sto na sali rozpraw, to nie pouczenie, ale stwierdzenie \u201eS\u0105d poucza \u015bwiadka o…\u201d. Zamiast pouczenia \u015bwiadek s\u0142yszy narratora filmu, kt\u00f3rego jest mimowolnym bohaterem. Narrator informuje go o czym\u015b co w zasadzie nie mia\u0142o miejsca, ale uznaje si\u0119 za wykonane poprzez sam\u0105 deklaracj\u0119 wykonania. Abstrahuj\u0105c od u\u017cycia w komunikacji bezpo\u015bredniej pretensjonalnego \u201epoucza\u201d, forma takiego quasipouczenia, jest przeszkod\u0105 do osi\u0105gni\u0119cia jego celu, jakim jest to aby adresat zrozumia\u0142 jakie ma obowi\u0105zki i jakie przys\u0142uguj\u0105 mu prawa.<\/p>\n

Kolejnym problemem, jest bierne s\u0142uchanie. U uczestnika procesu, kt\u00f3ry nie dopatrzy\u0142 si\u0119 znamion tego, \u017ce s\u0105d go wys\u0142ucha\u0142 i wzi\u0105\u0142 pod rozwag\u0119 wypowiedziane s\u0142owa, mo\u017ce zrodzi\u0107 si\u0119 obawa, \u017ce decyzja podj\u0119ta na podstawie takich niepe\u0142nych danych mo\u017ce by\u0107 nieprawid\u0142owa. W obliczu goni\u0105cych termin\u00f3w i rosn\u0105cego wp\u0142ywu spraw nale\u017cy szuka\u0107 sposob\u00f3w, aby w komunikacji ze \u015bwiadkami i stronami dawa\u0107 sygna\u0142y, \u017ce ich zeznania lub wyja\u015bnienia do s\u0105du docieraj\u0105: spogl\u0105da\u0107 w oczy, reagowa\u0107 mimik\u0105, dopytywa\u0107, a na koniec odnosi\u0107 si\u0119 do wybranych stwierdze\u0144 w zasadniczych motywach rozstrzygni\u0119cia.<\/p>\n

W wydzia\u0142ach karnych cz\u0119sto obserwowanym zjawiskiem jest uprzywilejowanie oskar\u017cyciela publicznego, kt\u00f3re objawia si\u0119 dost\u0119pem do sali poza czasem trwania rozprawy. Cz\u0119sto oskar\u017cony z obro\u0144c\u0105 musz\u0105 czeka\u0107 pod sal\u0105 na wywo\u0142anie, a prokurator wchodzi sam do sali, na kt\u00f3rej \u201ewita\u201d oskar\u017conego razem z s\u0119dzi\u0105 tak jakby by\u0142 jej wsp\u00f3\u0142gospodarzem. Mo\u017ce to budzi\u0107 bardzo z\u0142e skojarzenia, rodzi\u0107 niepotrzebne domys\u0142y dotycz\u0105ce tego, czy i o czym prokurator m\u00f3g\u0142 rozmawia\u0107 z s\u0105dem. Fundacja zwraca\u0142a na ten problem uwag\u0119 od pocz\u0105tku swojej dzia\u0142alno\u015bci i na szcz\u0119\u015bcie to zjawisko jest ju\u017c coraz rzadsze.<\/p>\n

Bezstronno\u015b\u0107 jest wg bada\u0144 najbardziej po\u017c\u0105dan\u0105 cech\u0105 s\u0105du. Nie wymaga ona zachowania kamiennej miny. Jednak gdy s\u0119dzia wykonuje przyjazne gesty tylko do jednej ze stron lub zwraca si\u0119 do kogo\u015b w spos\u00f3b niekulturalny lub agresywny, bardzo trudno przekona\u0107 przegranego, \u017ce s\u0105d by\u0142 w tym post\u0119powaniu w pe\u0142ni neutralnym arbitrem. Cho\u0107 zachowa\u0144 uznanych przez obserwator\u00f3w za niekulturalne lub agresywne odnotowano w ostatnim roku wi\u0119cej, to stanowi\u0105 one kilka procent obserwacji. W przypadku zdecydowanej wi\u0119kszo\u015bci s\u0119dzi\u00f3w zastrze\u017cenia nie maj\u0105 miejsca lub s\u0105 sporadyczne. W przypadku prawie 800 s\u0119dzi\u00f3w, u kt\u00f3rych obserwatorzy byli co najmniej 10 razy, 80% obserwacji niekulturalnych lub agresywnych zachowa\u0144 dokonano na salach rozpraw zaledwie 20% s\u0119dzi\u00f3w. U pozosta\u0142ych zdarzy\u0142o si\u0119 to raz, a u ponad po\u0142owy, wcale.<\/p>\n

Pozytywne przyk\u0142ady<\/h2>\n

Najnowszy raport Fundacji powinien mie\u0107 dla s\u0119dzi\u00f3w jeszcze jedn\u0105 warto\u015b\u0107. Jak w ka\u017cdym poprzednim znajduj\u0105 si\u0119 w nim dziesi\u0105tki przyk\u0142ad\u00f3w pozytywnych. Spostrze\u017cenia wolontariuszy dotycz\u0105ce dobrych praktyk, zachowa\u0144, kt\u00f3re budowa\u0142y zaufanie i szacunek do s\u0105du, a nawet postaci konkretnych (cho\u0107 przedstawionych anonimowo) s\u0119dzi\u00f3w, z kt\u00f3rych rozpraw kolejni obserwatorzy wychodz\u0105 zbudowani. Wida\u0107 tak\u017ce jak poprawi\u0142y si\u0119 w ci\u0105gu kilku lat monitoringu niekt\u00f3re wska\u017aniki, np. ro\u015bnie odsetek obserwacji, gdzie s\u0119dzia przeprosi\u0142 lub wyja\u015bni\u0142 przyczyn\u0119 op\u00f3\u017anienia rozprawy, znacznie rzadziej zdarza si\u0119, \u017ce prokurator przebywa na sali poza czasem rozprawy. Pokazuje to pozytywny potencja\u0142 jaki kryje si\u0119 w popularyzacji udzia\u0142u publiczno\u015bci w rozprawach s\u0105dowych.<\/p>\n

Bartosz Pilitowski<\/strong><\/p>\n

Pe\u0142en raport z Obywatelskiego Monitoringu S\u0105d\u00f3w do pobrania tutaj: Raport z Obywatelskiego Monitoringu S\u0105d\u00f3w 2017\/2018<\/a><\/p>\n

Sylwetki przyk\u0142adowych s\u0119dzi\u00f3w<\/h2>\n
\"\"

Sylwetka s\u0119dziego A<\/p><\/div>\n

\"\"

Sylwetka s\u0119dziego X<\/p><\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Na \u0142amach dodatku „S\u0105dy i Prokuratura” do wydania dziennika Rzeczpospolita z 10 pa\u017adziernika 2018 ukaza\u0142 si\u0119 artyku\u0142 wyja\u015bniaj\u0105cy dlaczego warto pos\u0142ucha\u0107 co na temat pracy s\u0105d\u00f3w maj\u0105 do powiedzenia postronni obserwatorzy. Om\u00f3wione s\u0105 w nim tak\u017ce najwa\u017cniejsze wyniki bada\u0144 Fundacji. Poniewa\u017c tekst dost\u0119pny jest w ca\u0142o\u015bci tylko dla prenumerator\u00f3w dziennika, jego pe\u0142n\u0105 tre\u015b\u0107 publikujemy poni\u017cej. […]<\/p>\n","protected":false},"author":4,"featured_media":338773,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[4,30,1],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/courtwatch.pl\/api\/wp\/v2\/posts\/106979"}],"collection":[{"href":"https:\/\/courtwatch.pl\/api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/courtwatch.pl\/api\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/courtwatch.pl\/api\/wp\/v2\/users\/4"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/courtwatch.pl\/api\/wp\/v2\/comments?post=106979"}],"version-history":[{"count":5,"href":"https:\/\/courtwatch.pl\/api\/wp\/v2\/posts\/106979\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":338876,"href":"https:\/\/courtwatch.pl\/api\/wp\/v2\/posts\/106979\/revisions\/338876"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/courtwatch.pl\/api\/wp\/v2\/media\/338773"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/courtwatch.pl\/api\/wp\/v2\/media?parent=106979"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/courtwatch.pl\/api\/wp\/v2\/categories?post=106979"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/courtwatch.pl\/api\/wp\/v2\/tags?post=106979"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}