W dniu 2. pa\u017adziernika 2013 roku odby\u0142a si\u0119 konferencja Fundacji Court Watch Polska, podsumowuj\u0105ca III cykl Obywatelskiego Monitoringu S\u0105d\u00f3w Rejonowych i Okr\u0119gowych. Obrady odbywa\u0142y si\u0119 w sali konferencyjnej im. Jerzego Turowicza w siedzibie Fundacji im. Stefana Batorego w Warszawie. W trakcie konferencji zaprezentowano wyniki obserwacji rozpraw i posiedze\u0144 prowadzonych przez wolontariuszy od lipca 2012 do lipca 2013. Konferencja odby\u0142a si\u0119 pod has\u0142em: \u201eAlienacja czy dialog? Trzecia w\u0142adza a spo\u0142eczne poczucie sprawiedliwo\u015bci\u201d.<\/p>\n
Wyst\u0105pienie Ministra<\/strong> Odni\u00f3s\u0142 si\u0119 tak\u017ce do powstaj\u0105cej w Ministerstwie strategii wymiaru sprawiedliwo\u015bci, kt\u00f3rej g\u0142\u00f3wnym celem ma by\u0107 \u201eprzywr\u00f3cenie zaufania do wymiaru sprawiedliwo\u015bci poprzez ukierunkowanie jego dzia\u0142a\u0144 na obywatela\u201d, przejawiaj\u0105ce si\u0119 w przyjazno\u015bci, otwarto\u015bci i ukierunkowaniu na rozwi\u0105zywanie problem\u00f3w. Na zako\u0144czenie, \u017cyczy\u0142, by \u201esam wymiar sprawiedliwo\u015bci i jego aktorzy mieli odwag\u0119 zmierzy\u0107 si\u0119 z rezultatami tego monitoringu\u201d. Na zako\u0144czenie, tradycyjnie ju\u017c uhonorowano najaktywniejszych obserwator\u00f3w, kt\u00f3rzy dokonali najwi\u0119kszej liczby obserwacji oraz wykazali si\u0119 najwi\u0119kszym zaanga\u017cowaniem na r\u00f3\u017cnych etapach monitoringu pracy s\u0105d\u00f3w. Otrzymali oni pami\u0105tkowe dyplomy oraz nagrody ksi\u0105\u017ckowe. Go\u015bci po\u017cegna\u0142 prezes Fundacji \u2013 Bartosz Pilitowski, po czym dyskusj\u0119 kontynuowano w kuluarach.<\/p>\n <\/p>\n\n\t\t
\nUdzia\u0142 w konferencji zapowiedzia\u0142 Minister Sprawiedliwo\u015bci, p. Marek Biernacki. Niestety, nadzwyczajne posiedzenie rz\u0105du uniemo\u017cliwi\u0142o te plany. Minister skierowa\u0142 jednak list do uczestnik\u00f3w konferencji, kt\u00f3ry zosta\u0142 odczytany przez wiceministra Jerzego Kozdronia. W swym wyst\u0105pieniu, Minister podzi\u0119kowa\u0142 wolontariuszom Fundacji, dostrzegaj\u0105c pozytywny wp\u0142yw prowadzonych przez nich obserwacji:
\nw moim odczuciu dokona\u0142a ju\u017c istotnej zmiany w postrzeganiu swojej pracy przez s\u0119dzi\u00f3w, ale r\u00f3wnie\u017c innych os\u00f3b pracuj\u0105cych w szeroko poj\u0119tym obszarze wymiaru sprawiedliwo\u015bci. Samo pojawienie si\u0119 Fundacji i jej wolontariuszy-obserwator\u00f3w w s\u0105dach to wielki krok naprz\u00f3d. Dzi\u0119ki nim w wielu s\u0105dach przesta\u0142 budzi\u0107 zdziwienie fakt, \u017ce zewn\u0119trzny, niezwi\u0105zany ze stronami obserwator pojawia si\u0119 na rozprawach, zadaje pytania, robi notatki \u2013 w pewien spos\u00f3b rozbija hermetyczny \u015bwiat, w kt\u00f3rym na co dzie\u0144 poruszaj\u0105 si\u0119 s\u0119dziowie, prokuratorzy, pe\u0142nomocnicy. […] Obserwatorzy staj\u0105 si\u0119 sprzymierze\u0144cami obywateli w ich interakcji z s\u0105dem. Obserwator jako osoba \u201espoza systemu\u201d, widzi lepiej te miejsca, w kt\u00f3rych obywatel napotyka rafy, kt\u00f3re go deprymuj\u0105 i nie pozwalaj\u0105 w pe\u0142ni korzysta\u0107 z przys\u0142uguj\u0105cych mu praw<\/p>\n
\nPrezentacja wynik\u00f3w monitoringu<\/strong>
\nPo wyst\u0105pieniu Ministra Prezes Fundacji, Bartosz Pilitowski, kr\u00f3tko zaprezentowa\u0142 najwa\u017cniejsze wyniki Obywatelskiego Monitoringu S\u0105d\u00f3w Rejonowych i Okr\u0119gowych 2012\/2013. Pokaza\u0142 rozw\u00f3j programu monitoringu, kt\u00f3ry w trzecim cyklu obj\u0105\u0142 7000 obserwacji rozpraw w 131 s\u0105dach, przeprowadzonych przez 450 wolontariuszy. Nast\u0119pnie, wzorem lat ubieg\u0142ych, przedstawi\u0142 wyniki obserwacji w trzech kluczowych sferach: punktualno\u015bci; przestrzeganiu zasady jawno\u015bci w s\u0105dach; oraz traktowaniu uczestnik\u00f3w rozpraw przez s\u0119dzi\u00f3w. W tym roku, mo\u017cliwe by\u0142o tak\u017ce pokazanie kierunku zmian w stosunku do lat ubieg\u0142ych. W wi\u0119kszo\u015bci z tych s\u0105d\u00f3w, w kt\u00f3rych obserwacje prowadzone s\u0105 intensywnie ju\u017c drugi b\u0105d\u017a trzeci rok, mo\u017cna zauwa\u017cy\u0107 istotne zmniejszenie si\u0119 odsetka op\u00f3\u017anionych rozpraw, a tak\u017ce popraw\u0119 w zakresie poszanowania zasady jawno\u015bci. Rzadziej zdarza\u0142o si\u0119 bowiem, \u017ce prokuratorzy i pe\u0142nomocnicy przebywaj\u0105 z s\u0119dziami na salach rozpraw pod nieobecno\u015b\u0107 stron, a tak\u017ce \u2013 odnotowano mniej zastrze\u017ce\u0144 d obecno\u015bci obserwator\u00f3w. Szczeg\u00f3\u0142y znale\u017a\u0107 mo\u017cna w raporcie, dost\u0119pnym na stronie www.courtwatch.pl.
\nDyskusja panelowa<\/strong>
\nUdzia\u0142 w dyskusji panelowej wzi\u0119li: prof. Ewa \u0141\u0119towska \u2013 pierwsza Rzecznik Praw Obywatelskich, s\u0119dzia NSA i TK; SSO Katarzyna Gonera, cz\u0142onek Krajowej Rady S\u0105downictwa i s\u0119dzia S\u0105du Najwy\u017cszego; SSO Anna Czapracka \u2013 ekspert Krajowej Szko\u0142y S\u0105downictwa i Prokuratury, by\u0142y cz\u0142onek zarz\u0105du SSP Iustitia oraz prezes Stowarzyszenia S\u0119dzi\u00f3w Themis, oraz dr Adam Niedzielski \u2013 Dyrektor Departamentu Strategii i Deregulacji Ministerstwa Sprawiedliwo\u015bci. Dyskusj\u0119 moderowa\u0142 dr Stanis\u0142aw Burdziej, cz\u0142onek zarz\u0105du Fundacji. Prosili\u015bmy panelist\u00f3w o ustosunkowanie si\u0119 do szeregu pyta\u0144; sk\u0142ad panelu sprawi\u0142 jednak, \u017ce punktem wyj\u015bcia sta\u0142 si\u0119 sp\u00f3r o rozumienie \u201eperspektywy\u201d czy \u201eoptyki klienckiej\u201d w odniesieniu do s\u0105d\u00f3w.
\nProf. Ewa \u0141\u0119towska stanowczo zaprotestowa\u0142a przeciwko takiej terminologii, argumentuj\u0105c, \u017ce to okre\u015blenie fundamentalnie niestosowne: dzi\u015b, klient jest obiektem manipulacji; obywatel w s\u0105dzie jest obywatelem, cho\u0107 obywatelem nowoczesnym, oczekuj\u0105cym wi\u0119kszej podmiotowo\u015bci. Tymczasem, \u201eobecnie to perspektywa klienta jest perspektyw\u0105 paternalistyczn\u0105 i ukrywaj\u0105c\u0105 w\u0142adz\u0119\u201d. Przypomnia\u0142a, \u017ce s\u0105d nie jest \u201epartnerem [ dla obywatela], tylko wymierza sprawiedliwo\u015b\u0107\u201d. Wyzwanie dla w\u0142adzy s\u0105downiczej, i zreszt\u0105 ka\u017cdej innej, polega na tym, by \u201d przy pomocy normalnej funkcji, kt\u00f3r\u0105 czyni\u0105 s\u0105dy to znaczy eksplikacji, kt\u00f3r\u0105 czyni\u0105 s\u0105dy w uzasadnieniu, doprowadzi\u0107 ten wyrok do \u015bwiadomo\u015bci\u201d. Jej zdaniem, […] \u201eproduktem dzia\u0142ania s\u0105d\u00f3w jest wyrok i uzasadnienie […]powinien, ten produkt dawa\u0107 \u015bwiadectwo temu, \u017ce wymierzono sprawiedliwo\u015b\u0107 i nie daje tego \u015bwiadectwa\u201d. By\u0142a rzecznik praw obywatelskich skrytykowa\u0142a te\u017c reformy poprzez ustawiczne zmiany w prawie, za\u015b podkre\u015blaj\u0105c znaczenie przemian poprzez popraw\u0119 dobrych praktyk.
\nTak\u017ce s\u0119dzia Anna Czapracka krytycznie odnios\u0142a si\u0119 do terminologii \u201eklienckiej\u201d, proponuj\u0105c w zamian m\u00f3wienie o \u201einteresancie\u201d. Jej zdaniem, pod wieloma wzgl\u0119dami polskie s\u0105dy \u201esi\u0119 zabarykadowa\u0142y, co wida\u0107 m.in. na przyk\u0142adzie \u201eniewsp\u00f3\u0142miernie wysokiego poziomu ochrony w stosunku do rzeczywistych zagro\u017ce\u0144\u201d. Relacjonowa\u0142a wysi\u0142ki podejmowane w Krajowej Szkole S\u0105downictwa i Prokuratury w zakresie szkole\u0144 z komunikacji dla s\u0119dzi\u00f3w. Argumentowa\u0142a, \u017ce \u201etrzeba w ten spos\u00f3b komunikowa\u0107 si\u0119 ze stronami, \u017ceby one czu\u0142y te\u017c wsp\u00f3\u0142odpowiedzialno\u015b\u0107 za to w jak\u0105 stron\u0119 ten proces si\u0119 toczy\u201d. Alternatyw\u0105 jest aktualna alienacja w\u0142adzy, utrata zaufania, jakim spo\u0142ecze\u0144stwo darzy\u0142o s\u0105dy na pocz\u0105tku transformacji. Wyrazi\u0142a opini\u0119, \u017ce pod wzgl\u0119dem takiego wyobcowania, dzi\u015b s\u0105dy s\u0105 mniej przyjazne, ni\u017c w PRL \u2013 co zreszt\u0105 potwierdzi\u0142a prof. \u0141\u0119towska.
\nS\u0119dzia Katarzyna Gonera wskaza\u0142a na konieczno\u015b\u0107 rozgraniczenia \u2013 wzorem raportu Fundacji \u2013 dw\u00f3ch p\u0142aszczyzn: przebiegu post\u0119powania, gdzie stawk\u0105 jest ochrona konstytucyjnych praw obywateli (i gdzie nie ma mowy o interesancie czy kliencie, lecz o obywatelu), oraz kontaktu z instytucj\u0105 s\u0105du (sekretariatami, ochron\u0105, BOI itp), gdzie uprawnione jest dbanie o jako\u015b\u0107 \u201eus\u0142ug publicznych\u201d \u015bwiadczonych interesantom. Jako pozytywny przyk\u0142ad sprawnej komunikacji s\u0105du z opini\u0105 publiczn\u0105 wskaza\u0142a proces Katarzyny W., prowadzony w Katowicach pod przewodnictwem s\u0119dziego Adama Chmielnickiego.
\nWreszcie, dr Adam Niedzielski zarysowa\u0142 szerszy kontekst dzia\u0142a\u0144 Fundacji, a tak\u017ce potrzebnych zmian w zakresie kontaktu wymiaru sprawiedliwo\u015bci z obywatelami. Niski poziom zaufania przek\u0142ada si\u0119 na wi\u0119ksz\u0105 sk\u0142onno\u015b\u0107 do podwa\u017cania wyrok\u00f3w, wynika za\u015b z historycznych do\u015bwiadcze\u0144 zabor\u00f3w, okupacji i komunizmu. Dlatego, konieczne jest skr\u00f3cenie dystansu mi\u0119dzy w\u0142adz\u0105 a obywatelem \u2013 do czego, jego zdaniem, ma przyczynia\u0107 si\u0119 strategia, a tak\u017ce \u2013 dzia\u0142ania Fundacji. Inaczej bowiem, \u201ebez pewnej zmiany mentalno\u015bciowej, ukierunkowanej w\u0142a\u015bnie na rozumienie takiej funkcji s\u0142u\u017cebnej wobec obywatela, trudno nam b\u0119dzie m\u00f3wi\u0107 o pewnym zwi\u0119kszeniu poziomu zaufania\u201d.
\nKolejna runda wypowiedzi panelist\u00f3w \u015bci\u015blej dotyczy\u0142a samego raportu, a zw\u0142aszcza jego mo\u017cliwego wykorzystania. S\u0119dzia Katarzyna Gonera sugerowa\u0142a, \u017ce wykorzystanie wynik\u00f3w monitoringu w konstrukcji program\u00f3w szkole\u0144 dla aplikant\u00f3w aplikacji og\u00f3lnej w KSSiP, a tak\u017ce przysz\u0142ych i aktualnych s\u0119dzi\u00f3w. Wskaza\u0142a te\u017c na potencjalne przyczyny cz\u0119\u015bci z opisywanych nieprawid\u0142owo\u015bci: przem\u0119czenie i zniech\u0119cenie s\u0119dzi\u00f3w: \u201eProsz\u0119 Pa\u0144stwa, ja pami\u0119tam ten zapa\u0142, jaki by\u0142 na pocz\u0105tku lat dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych. Budowali\u015bmy co\u015b nowego: pracowa\u0142o si\u0119 bez liczenia czasu pracy, do dwudziestej ka\u017cdego dnia i w soboty, i nikt nie mia\u0142 o to do nikogo pretensji. Po dwudziestu kilku latach powiedzieli\u015bmy sobie – do\u015b\u0107. Nie mo\u017ce by\u0107 tak, \u017ce pracujemy bez perspektywy wyj\u015bcia z tego ci\u0105g\u0142ego stresu, przem\u0119czenia, przepracowania na jak\u0105\u015b prost\u0105 i r\u00f3wn\u0105\u201d. Lawinowy wzrost wp\u0142ywu spraw \u2013 prognozowany na rok bie\u017c\u0105cy to 16 mln \u2013 i zwi\u0105zane z nim przepracowanie mo\u017ce by\u0107 jedn\u0105 z przyczyn np. niestosownego traktowania stron. Dr Niedzielski zwr\u00f3ci\u0142 natomiast uwag\u0119 na potencja\u0142 edukacyjny raportu; poniewa\u017c \u201enajbardziej boimy si\u0119 nieznanego\u201d, bezpo\u015brednie do\u015bwiadczenie sali rozpraw \u201ezaw\u0119\u017ca obszar alienacji\u201d w\u015br\u00f3d samych wolontariuszy.
\nPytania z sali<\/strong>
\nKilkana\u015bcie pyta\u0144 z sali skierowano zar\u00f3wno pod adresem panelist\u00f3w, jak i przedstawicieli Fundacji. Jako pierwsi, g\u0142os zabrali Krzysztof Zuber oraz Micha\u0142 Fabisiak, reprezentuj\u0105cy ruch spo\u0142eczny Dzielny Tata \u2013 ponad milion ojc\u00f3w w Polsce, kt\u00f3rym odebrano prawa rodzicielskie. Ich interwencja doprowadzi\u0142a do propozycji spotkania w Ministerstwie Sprawiedliwo\u015bci.
\nKrzysztof Wojtaszek, prezes S\u0105du Okr\u0119gowego w Lublinie oraz cz\u0142onek Krajowej Rady S\u0105downictwa \u2013 jako przewodnicz\u0105cy Komisji Dyscyplinarnej KRS – przedstawi\u0142 informacje dotycz\u0105ce post\u0119powa\u0144 dyscyplinarnych wobec s\u0119dzi\u00f3w. Dr Adriana Bartnik pyta\u0142a o instytucj\u0119 rzecznika, a tak\u017ce zwr\u00f3ci\u0142a uwag\u0119 na potencja\u0142, jaki ona za sob\u0105 niesie. Prok. Sylwia Morawska z KSSiP przedstawi\u0142a dzia\u0142ania edukacyjne podejmowane przez Szko\u0142\u0119, za\u015b s\u0119dzia Anna Maria Weso\u0142owska, gor\u0105co przekonywa\u0142a \u2013 na podstawie w\u0142asnych do\u015bwiadcze\u0144 pracy z gimnazjalistami i licealistami \u2013 do tego, i\u017c edukacja prawna to niezb\u0119dny krok na drodze do budowy spo\u0142ecze\u0144stwa obywatelskiego i odbudowy zaufania do s\u0105d\u00f3w.
\n\u0141ukasz Bojarski, wsp\u00f3\u0142za\u0142o\u017cyciel Instytutu Prawa i Spo\u0142ecze\u0144stwa (INPRIS) oraz cz\u0142onek KRS zasugerowa\u0142 szereg sposob\u00f3w wykorzystania wynik\u00f3w monitoringu. Jego zdaniem, wyniki powinny by\u0107 co roku prezentowane przysz\u0142ym prokuratorom i s\u0119dziom: \u201e[przedstawiciele Fundacji] B\u0119d\u0105 ich przyzwyczajali do tego, \u017ce w og\u00f3le s\u0105 takie organizacje, \u017ce w og\u00f3le formu\u0142uj\u0105 informacj\u0119 zwrotn\u0105. B\u0119d\u0105 ich uwra\u017cliwiali na te elementy, o kt\u00f3rych w raportach jest mowa\u201d. Proponowa\u0142 tak\u017ce, by co roku, przy okazji wr\u0119czania przez Prezydenta nominacji s\u0119dziom, opr\u00f3cz \u0142a\u0144cucha s\u0119dziowskiego otrzymywali oni egzemplarz aktualnego raportu. Prof. \u0141\u0119towska sugerowa\u0142a natomiast, by w kolejnej edycji raportu przy konkretnych obserwacjach podawa\u0107 sygnatury spraw, za\u015b na ko\u0144cu opracowania zamie\u015bci\u0107 ich zestawienie \u2013 zainteresowanym (np. prezesom s\u0105d\u00f3w) umo\u017cliwi to efektywn\u0105 kontrol\u0119. Jednocze\u015bnie, uniknie si\u0119 dylemat\u00f3w zwi\u0105zanych z publikacj\u0105 nazwisk s\u0119dzi\u00f3w.<\/p>\n