Sąd dla społeczności (community court) w praktyce. Relacja z wizyty studyjnej w USA

W dniach 23 kwietnia-4 maja 2014 przedstawiciele Fundacji wzięli udział w wizycie studyjnej w Minneapolis oraz w Nowym Jorku. Jej celem było przyjrzenie się z bliska amerykańskim innowacjom w dziedzinie wymiaru sprawiedliwości. Wyjazd był możliwy dzięki realizacji projektu pt. „Pilotażowe wdrożenie modelu Community Court w Polsce finansowanego ze środków Narodowego Centrum Badań i Rozwoju. Fundacja jest partnerem pozarządowym w konsorcjum, w którego skład wchodzą także: Uniwersytet Mikołaja Kopernika, Uniwersytet w Białymstoku oraz Uniwersytet Gdański.

Głównym celem wizyty było przyjrzenie się doświadczeniom Center for Court Innovation (www.courtinnovation.org), powstałego w roku 1996 think tanku, opracowującego i wdrażającego innowacyjne rozwiązania w dziedzinie wymiaru sprawiedliwości. To właśnie Centrum uruchomiło – w roku 1993 – pierwszy w USA (i na świecie) tzw. community court. Był nim Midtown Community Court na środkowym Manhattanie, w Nowym Jorku. Istota tego projektu polegała na wypracowaniu niezwykle sprawnego, ale jednocześnie mającego aspekty terapeutyczne, sposobu postępowania ze sprawcami wykroczeń takich jak wandalizm, śmiecenie, drobne kradzieże, malowanie graffiti, jazda na gapę, prostytucja uliczna, nielegalny handel, handel narkotykami itp. (tzw. quality-of-life crimes). Uruchomienie tego sądu, opartego na ścisłej współpracy sądu oraz innych instytucji wymiaru sprawiedliwości z organizacją pozarządową, przyczyniło się do korzystnej przemiany zaniedbanego wcześniej serca miasta – okolic Times Square. W trakcie wizyty mieliśmy okazję zwiedzić budynek Midtown Community Court oraz wziąć udział w kilku posiedzeniach (głównie tzw. arraignments), przyglądając się temu, jak sprawcy natychmiast po orzeczeniu sądu kierowani są do odpowiednich miejsc odbywania kary, nauki lub terapii (niektóre z nich mieszczą się w piwnicy sądu, inne formy kary zaś odbywa się w bezpośredniej okolicy sądu, nawet tego samego dnia, kiedy nastąpiło ujęcie sprawcy).

Następnie, mieliśmy okazję przyjrzeć się drugiemu z flagowych projektów Centrum: Red Hook Community Justice Center na Brooklynie. Dzielnica Red Hook w latach 80. i wczesnych 90. XX wieku zwana była “kokainową stolicą Ameryki”; codziennie dochodziło tu do zbrojnych aktów przemocy, zaś narkotyki były wszechobecne. Przyczyną tego stanu rzeczy był m.in. upadek portu – głównego pracodawcy, fizyczna izolacja dzielnicy od reszty miasta (do dziś nie można dostać się do niej metrem), degradacja mieszkań komunalnych, w których mieszkało 70% lokalnej populacji; jednym z efektów zaś – głęboka nieufność wobec władzy, a zwłaszcza systemu sprawiedliwości. Uruchomienie RHCJC w roku 2000, poprzedzone 7-letnim okresem przygotowań i intensywnych konsultacji z mieszkańcami, przyczyniło się do spektakularnego odrodzenia dzielnicy. W trakcie wizyty zapoznaliśmy się ze spektrum projektów realizowanych przez RHCJC (typami orzekanych kar, oferowanymi kursami terapeutycznymi, sądowi młodzieżowemu itp.), schematem organizacyjnym Centrum oraz proksemiką samego budynku. Mieliśmy też okazję przyglądać się pracy sędziego Alexa Calabrese, który orzeka w Red Hook (na zdjęciu trzyma raport Fundacji). Kluczowym spostrzeżeniem z wizyty był fakt pracowitego i rozłożonego na kilka lat procesu angażowania lokalnej społeczności, zanim rozpoczął działalność właściwy community court.

Spotkanie w Red Hook Community Justice Center: od lewej Kamila Popiela i dr Stanisław Burdziej (członkowie zarządu Fundacji), sędzia Alex Calabrese, Bartosz Pilitowski (prezes Fundacji), dr Radosław Sojak (UMK) i sędzia dr Piotr Gensikowski

Trzecim miejscem, jakie odwiedziliśmy w Nowym Jorku, było powstające dopiero, analogiczne do Red Hook, centrum sprawiedliwości naprawczej w dzielnicy Brownsville, uznawanej aktualnie za najbardziej niebezpieczną dzielnicę Nowego Jorku. Głównym problemem są tu walki osiedlowych gangów z użyciem broni palnej, zaś na głębszym poziomie – brak perspektyw i dobrych wzorców dla młodzieży oraz dyskryminacja na tle rasowym. Miejscowi wolontariusze oprowadzili nas po dzielnicy, pokazując zrealizowane już projekty rewitalizacyjne (m.in. murale, jak ten na zdjęciu). Ideą centrum jest powolne wrośnięcie w lokalną społeczność, nawiązanie współpracy z lokalnymi liderami oraz organizacjami (zwłaszcza kościołami), zanim uruchomiony zostanie właściwy community court – na wzór tego w Red Hook.

Mural w najniebezpieczniejszej części Nowego Jorku – Brownsville. Na zdjęciu członkowie zarządu Fundacji i sędzia dr Piotr Gensikowski z młodymi uczestnikami programów oferowanych w Brownsville Community Justice Center

Przed wizytą w Nowym Jorku, przedstawiciele Fundacji odwiedzili tzw. DWI (Driving While Intoxicated) Court w Minneapolis, oraz spotkali się z sędzią Hennepin County Court, Bruce’m Pettersonem, odpowiedzialnym za nadzór nad pozostałymi tzw. problem-solving courts (m.in. Veterans’ Court oraz powstającym Homelessness Court). Sądy te łączą element kary (zazwyczaj obejmujący jakąś formę restytucji w postaci kar społecznie użytecznych) z różnymi formami terapii sprawców. Przykładowo, DWI Court umożliwia kierowcom zatrzymanym na prowadzeniu pod wpływem alkoholu odzyskanie prawa jazdy i zatarcie skazania pod szeregiem warunków, obejmujących udział w (odpłatnym dla nich!) 18-miesięcznym programie terapii. Program ten zakłada częsty (przez pierwsze 3 miesiące – cotygodniowy) i osobisty kontakt z sędzią oraz udział w spotkaniach AA kilka razy w tygodniu. Uczestnicy programu wspierają się nawzajem i uzyskują wsparcie ze strony sędziego; regularne spotkania mają ich utwierdzić w zamiarze wytrwania w trzeźwości. Relacje podsądnych i sędziego prowadzącego DWI Court stają się bardzo osobiste, nawiązuje się relacja, która nie tylko pomaga wytrwać w trzeźwości i poszanowaniu prawa, ale także buduje zaufanie do wymiaru sprawiedliwości. Dodatkowo, w Minneapolis spotkaliśmy się ze współpracownikami tzw. Co-Parent Court, nowego programu adresowanego do par, które mają wspólne dzieci ale nie żyją ze sobą. Program przewiduje m.in. pomoc w ustaleniu takiej formy opieki nad dzieckiem, która dla ojców nie będzie się sprowadzać tylko do płacenia alimentów. W zajęciach na temat wspólnego wychowywania dziecka biorą udział (osobno) zarówno ojcowie, jak i matki.

Doświadczenia z wizyty będą pomocne w próbie pilotażowego wdrożenia nowatorskiego modelu współpracy sądu z organizacją pozarządową, w jakiej Fundacja będzie uczestniczyć na terenie dwóch miast Polski – w Białymstoku i Toruniu. Zainteresowanych współpracą przy obu projektach – zwłaszcza sędziów, prokuratorów, kuratorów, mediatorów, przedstawicieli policji i organizacji pozarządowych – zachęcamy do kontaktu z zarządem Fundacji: stanislaw.burdziej@uwm.edu.pl lub b.pilitowski@courtwatch.pl

Wyjazd finansowany był z projektu pt. „Pilotażowe wdrożenie modelu Community Court w Polsce jako instytucjonalnego pomostu pomiędzy wymiarem sprawiedliwości, organami samorządowymi i organizacjami społecznymi ułatwiającego realizację sprawiedliwości naprawczej w praktyce”, realizowanego ze środków Narodowego Centrum Badań i Rozwoju (grant nr IS-1/039).
Bookmark the permalink.

Comments are closed